وقتی اطلاعات نادرست جامعه را به هم می‌ریزد

گلبرگ تبریز. سهیلا عباسپور/ در دنیای امروز، اطلاعات دیگر فقط خبر نیست؛ ابزار قدرت است. شبکه‌های اجتماعی، پیام‌رسان‌ها و پلتفرم‌های آنلاین، امکان ارتباط سریع و گسترده را فراهم کرده‌اند، اما در کنار آن، عرصه‌ای بی‌سابقه برای اطلاعات نادرست و دروغین ایجاد کرده‌اند. این اطلاعات تنها ذهن افراد را مشوش نمی‌کند، بلکه می‌تواند به رفتارهای خطرناک و حتی خشونت‌آمیز منجر شود.

. نمونه‌های واقعی از دنیا و حتی خود ما کم نیست: از شورش کنگره آمریکا تا آسیب به زیرساخت‌های حیاتی در دوران کرونا و از همه مهمتر  آنچه از سوی  رسانه های معاند به قصد بر هم زدن آرامش کشور ان هم در ابعاد گسترده منتشر می شود ، همه ناشی از همان اطلاعات نادرست است که به‌درستی کنترل و تحلیل نمی شود.

چرا اطلاعات نادرست خطرناک است؟

عبارت دقیق اروپایی‌ها از اطلاعات نادرست چنین است: اطلاعاتی که غلط، گمراه‌کننده یا نادرست است و با هدف ایجاد ضرر عمومی یا سود مالی منتشر می‌شود. به بیان ساده‌تر، وقتی کسی با انگیزه ی  سیاسی یا مالی دروغ می‌گوید و می‌خواهد افکار عمومی را هدایت کند، ما با یک پدیده ی  خطرناک روبه‌رو هستیم. این با کسی که از سر خیرخواهی یا ناآگاهی خبری نادرست منتشر می‌کند، متفاوت است..

نتیجه آن هم واضح است: تهدید به دموکراسی، سلامت عمومی، اعتماد اجتماعی و حتی امنیت ملی. ما با یک موج اطلاعاتی مخرب مواجهیم که می‌تواند جامعه را قطعه‌قطعه کند و خشونت ایجاد کند.

مدل C5: پنج فاکتور که همه چیز را توضیح می‌دهند

تحقیقات اخیر، به ویژه پروژه? VIGILANT در اروپا، نشان می‌دهد که برای درک و مقابله با این پدیده، باید یک چارچوب جامع داشته باشیم. پژوهشگران پنج عامل اصلی را شناسایی کرده‌اند که مسیر اطلاعات نادرست را شکل می‌دهند و می‌توانند به پیامدهای واقعی برسند:

زمینه (Context): شرایط اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی، رویدادهای مهم و روندهای جاری. مثلاً کشورهایی که قطبی‌شده و رسانه‌ها از اعتماد عمومی برخوردار نیستند، بیشتر مستعد انتشار اطلاعات نادرست هستند.

علل (Causes): تولیدکنندگان و انگیزه‌های آن‌ها، که می‌تواند ایدئولوژیک یا مالی باشد. فرد یا گروهی که می‌خواهد نفوذ یا سود شخصی داشته باشد، اطلاعات را دستکاری می‌کند.

محتوا (Content): خود پیام یا خبر نادرست که طراحی و هدفمند شده است تا اثر خاصی داشته باشد.

پیامدها (Consequences): اثرات کوتاه‌مدت و بلندمدت بر فرد و جامعه، از باورهای غلط تا رفتارهای خشونت‌آمیز.

چرخه تقویت (Cycle of Amplification): تعامل میان پذیرش مخاطب، انتشار محتوا و مداخله‌های ممکن برای کنترل چرخه. یک پیام نادرست می‌تواند بارها و بارها بازنشر شود و قدرتش روزبه‌روز افزایش یابد.

این پنج عامل با هم یک شبکه  پویا و پیچیده می‌سازند. حتی یک پیام ساده بسته به شرایط می‌تواند پیامدهای متفاوت داشته باشد. برای مثال، همان دروغ درباره ی  کرونا می‌تواند در یک جامعه باعث ترس و انزوا شود و در جامعه‌ای دیگر به اعتراض و خشونت منجر شود.

اهمیت فهم زمینه

در تحلیل پدیده‌های اجتماعی، زمینه مهم‌ترین چیز است. همان‌طور که پژوهش‌ها نشان می‌دهند، کشور، دوره ی زمانی، ساختار سیاسی و روندهای اجتماعی همه بر قدرت انتشار و تأثیر اطلاعات نادرست اثرگذار هستند. یک اطلاعات نادرست سیاسی در آمریکا با همان محتوا در آلمان اثر متفاوتی دارد؛ یکی بیشتر سیاسی و جانبدارانه است و دیگری هیجانی و احساسی.

همچنین تهدیدهای ترکیبی و جنگ اطلاعاتی نشان می‌دهد که این پیام‌ها فقط تصادفی نیستند؛ بسیاری از آن‌ها با هدف ایجاد اختلاف اجتماعی و تغییر باور عمومی برنامه‌ریزی شده‌اند

پیام به جامعه ی ایرانی

برای ما ایرانی‌ها، تجربه ی شبکه‌های اجتماعی و انتشار شایعات نشان می‌دهد که خطر اطلاعات نادرست جدی است. هر جا که مردم به منابع رسمی اعتماد ندارند، هر جا رسانه‌ها یک‌سویه و حزبی عمل می‌کنند، هر جا تحلیل و نقد عقلانی ضعیف است، همان‌جا بستر برای خشونت و بی‌اعتمادی ایجاد می‌شود. فهم مدل C5 به ما می‌گوید که مبارزه با اطلاعات نادرست فقط پاک‌کردن یک پیام یا شبکه اجتماعی نیست؛ باید همه ی  عناصر زمینه، انگیزه، محتوا و چرخه ی  انتشار را دید و سیاست‌گذاری کرد.

در نهایت، تجربه ی  جهانی نشان می‌دهد که آگاهی، آموزش رسانه‌ای، نهادهای پاسخگو و شفافیت، ابزار اصلی مقابله با اطلاعات نادرست هستند. بدون این‌ها، جامعه همواره در معرض خطر تقسیم، بحران و حتی خشونت خواهد بود.

به بیان ساده، اگر ما نمی‌خواهیم اعتراضات به خشونت یا هرج و مرج ختم شود، باید هم منشأ پیام و هم زمینه اجتماعی آن را بشناسیم و با آگاهی و سیاست‌گذاری مناسب، اثر آن را کاهش دهیم.