کلانشهر تبریز و نبرد با آلودگی

یوسف قلی زاده – دکتری مدیریت تکنولوژی

گلبرگ تبریز. آلودگی هوا امروز به یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی و سلامت در تبریز تبدیل شده است؛ شهری که از یک‌سو با حلقه‌ای از صنایع سنگین، نیروگاه و تردد خودروها احاطه شده و از سوی دیگر به‌علت شرایط توپوگرافی و وارونگی دما قابلیت تهویه طبیعی محدودی دارد.

توپوگرافی: مطالعه و توصیف شکل ظاهری زمین

پدیده وارونگی : به‌جای این‌که هوای گرم در پایین و هوای سرد در بالا باشد (حالت طبیعی)، هوای سرد در پایین گیر می‌افتد و یک لایه هوای گرم روی آن قرار می‌گیرد.این لایه گرم مثل یک درپوش عمل می‌کند و نمی‌گذارد آلاینده‌ها بالا بروند.در نتیجه، دود، گردوغبار، ذرات معلق و آلودگی‌ها در سطح زمین انباشته می‌شوند و کیفیت هوا به‌سرعت افت می‌کند.

راه حل مشکل آلودگی تبریز «فناورانه» است، اما مسیر حل آن صرفاً با خرید چند فیلتر یا افزایش فضای سبز ممکن نیست. تجربه‌ی بهترین شهرهای جهان نشان می‌دهد که مدیریت آلودگی یک موضوع حکمرانی یکپارچه، هوشمند و داده‌محور است.

در این گفتار، نگاهی می‌اندازیم به اقدامات موفق شهرهایی مانند پکن، لندن، میلان، استانبول، پاریس و سئول و بررسی می‌کنیم که چگونه می‌توان این تجربه‌ها را به‌صورت بومی برای تبریز پیاده کرد.

۱. تغییر سوخت؛ نقطه آغاز همه شهرهای موفق

هیچ شهری بدون اصلاح سوخت نیروگاه‌ها و صنایع نتوانسته مشکل آلودگی را حل کند.

پکن با حذف زغال‌سنگ و سوخت سنگین، استانبول با حذف مازوت و لندن با محدودیت دیزل‌های سنگین کیفیت هوای خود را به‌طور معنادار بهبود دادند.

نسخه بومی شده برای تبریز:

حذف تدریجی مازوت در نیروگاه و صنایع بزرگ باید به‌عنوان «فاز صفر» در برنامه مدیریت آلودگی دیده شود؛ بدون این گام، همه اقدامات دیگر اثر حداقلی دارند.

۲. پایش لحظه‌ای و شفاف انتقال داده‌ها به مردم

شهرهایی مثل سئول، توکیو، میلان و بارسلون از شبکه‌های پیش لحظه ای و پیوسته آلاینده ها برای کارخانه‌ها و هزاران سنسور اینترنت اشیا  برای پایش محله‌ای استفاده می‌کنند.

در این الگو، داده‌ها در داشبوردهای عمومی منتشر می‌شود و صنایع با تخطی از استانداردها همان لحظه جریمه می‌شوند.

نسخه بومی شده برای تبریز:

نصب پایش آنلاین در تمام صنایع بزرگ

انتشار عمومی داده‌ها برای اعتماد اجتماعی

استفاده از داده های اینترنتی برای پیش‌بینی روزهای بحرانی

۳. کنترل صنایع در روزهای وارونگی دما

در مکزیکوسیتی، دهلی، سئول و پکن، روزهای وارونگی «وضعیت اضطراری محیطی» است.

در این روزها:

مصرف سوخت سنگین ممنوع می‌شود.

فعالیت صنایع به‌صورت موقت محدود یا تعطیل می‌شود.

مدارس اطلاع‌رسانی فوری دریافت می‌کنند.

مدیریت ترافیک ویژه فعال می‌شود.

نسخه بومی شده برای تبریز:

وارونگی‌های پاییزی و زمستانی باید مدیریت ویژه داشته باشد. تبریز یکی از آسیب‌پذیرترین شهرهای ایران در برابر پدیده وارونگی است.

۴. طراحی کریدورهای تهویه شهری و بازآرایی ساخت‌وساز ، استفاده از بادهای مصنوعی و سیستم های مکش هوای شهری

• لس‌آنجلس، سئول و توکیو شبکه‌ای از «کریدورهای تهویه» طراحی کرده‌اند تا جریان باد به‌راحتی از میان شهر عبور کند.

ساخت‌وساز بدون توجه به مسیر باد، یکی از عوامل اصلی ماندگاری آلودگی شده بود.

نسخه بومی شده برای تبریز:

با توجه به محصور بودن شهر در غرب( ورودی باد و تمرکز صنایع  ) و شرق( ارتفاعات باغمیشه و گیر کردن باد در کوههای شرقی )، طراحی مسیرهای بادگیر و بازنگری ضوابط ساخت‌وساز ضروری است.

ایجاد کریدورهای بادی مصنوعی (میلان ، مکزیکوسیتی و اشتوتگارت )

۵. ترکیب سیاست، فناوری و مشارکت مردم

شهرهایی که موفق شده‌اند از سه ابزار هم‌زمان استفاده کرده‌اند:

فناوری (فیلترها، سیستم‌های هوشمند، انرژی تجدیدپذیر)

قانون (محدودیت سوخت، استاندارد سختگیرانه)

جامعه (اطلاع‌رسانی، مشوق‌های رفتاری، آموزش عمومی)

شهرهای بارسلونا،کپنهاک،سئول،لس آنجلس و توکیو به صورت ترکیبی از سه ابزار فوق استفاده کرده اند .

نسخه بومی شده برای تبریز:

مدیریت آلودگی صرفاً پروژه‌ای فنی نیست؛ یک برنامه اجتماعی، اقتصادی و نهادی است.

تا زمانی که جامعه در فرایند مشارکت داده نشود، سیاست‌های سختگیرانه پایدار نمی‌مانند.

جمع‌بندی

آلودگی تبریز مسئله‌ای پیچیده است، اما غیرقابل‌حل نیست.

تجربه شهرهای بزرگ جهان ثابت می‌کند که با حذف تدریجی مازوت، پایش هوشمند، کنترل روزهای وارونگی، اصلاح ساخت‌وساز و مشارکت شهروندان، می‌توان در مدت چند سال جهشی جدی در کیفیت هوا ایجاد کرد.

تبریز می‌تواند دوباره نفس بکشد؛

به شرطی که مدیریت شهری، صنایع، نیروگاه، دانشگاه‌ها و مردم در کنار هم یک ائتلاف برای هوای پاک شکل دهند.

۳-پیشنهادات راهبردی:10  اقدام فوری برای نجات هوای تبریز

۱– حذف فوری مازوت در روزهای هشدار

• ممنوعیت کامل مصرف مازوت در روزهایی که شاخص هوا قرمز یا نارنجی است.
• الزام به تغییر سوخت صنایع بزرگ در بازه ۳ ساله.

۲– نصب پایش آنلاین  در تمام صنایع بزرگ

• ثبت لحظه‌ای غلظت دی اکسید گوگرد SO₂،  اکسیدهای نیتروژن NOx و  ( ذرات جامد یا قطرات مایع بسیار ریز معلق در هوا) PM
• اتصال به داشبورد شهرداری و سازمان محیط‌زیست
• جریمه دیجیتال خودکار

۳– شبکه  نقطه‌ای سنسور هوشمند شهری

• نصب سنسورهای کم‌هزینه در محلات، مدارس، مراکز درمانی
• نقشه زنده آلودگی برای شهروندان

۴–محدودیت عملیاتی صنایع در روزهای وارونگی

• تعطیلی موقت برخی خطوط تولید
• حذف فعالیت شبانه در روزهای با وارونگی
• اطلاع‌رسانی فوری به مدیران صنعتی

۵- بازآرایی کریدورهای تهویه تبریز

• جلوگیری از ساخت‌وساز در مسیرهای بادگیر
• بازکردن مسیر جریان هوا از غرب شهر

مدیریت توسعه شهری با رویکرد اقلیمی

۶- ارتقای فنی نیروگاه و صنایع به فیلترهای کلاس جهانی

برای حذف گوگرد FGD

SCR/SNCR برای کاهش NOxدر نیروگاههای مازوت سوز

فیلتراسون پارچه ای )  (Baghouse برای ذرات معلق و غبارگیر الکترواستاتیک (ESP)

۷- برنامه انرژی پاک صنعتی

نصب پنل خورشیدی روی کارخانه‌ها

ایجاد مشوق برای تبدیل واحدها به تولید همزمان برق و حرارت ( نیروگاههای CHP- Combined Heat and Power )  در این نیروگاهها حرارت وارد شبکه گرمایش شهری می شود ( دانمارک ،آلمان و سوئد)

توسعه میکروگرید صنعتی : یک شبکه برق کوچک ،مستقل و هوشمند که می تواند از شبکه سراسری جدا شود ، خودش برق تولید کند و مصرف را مدیریت کند و در شرایط بحران( قطع برق ،کمبود گاز و پیک مصرف ) پایدار بماند

۸- برنامه صنعت سبز تبریز

اعطای برچسب سبز به صنایع پاک

تخفیف عوارض برای پایبندی به استانداردها

انتشار عمومی رتبه‌بندی صنایع

۹- مدیریت حمل‌ونقل پاک

نوسازی اتوبوس‌ها با موتور پاک یا هیبریدی

توسعه دوچرخه‌های اشتراکی

محدودیت خودروهای دیزلی

۱۰- مشارکت مردم از طریق مشوق‌های دیجیتال

امتیاز سبز برای کاهش مصرف سوخت، استفاده از حمل‌ونقل عمومی، گزارش آلاینده‌ها

پاداش: تخفیف عوارض، شارژ کارت مترو، جوایز محله‌ای و …..