بازگشت باشکوه مارال به جنگل های ارسباران پس از ۳۰ سال

گلبرگ تبریز. مرحله اجرایی طرح احیای مارال ارسباران برای نخستین بار از سال ۱۳۷۴ با پنج راس مارال آغاز شد و در قالب سه فاز طی سه دهه به انجام رسید که با نتیجه بخش بودن اقدامات مربوطه، اکنون با افزایش تعداد و نیز بسترسازی های مناسب و مطلوب، جنگل های ارسباران می تواند شاهد گشت و گذار این گونه بسیار نادر و زیبای حیات وحش در پهنه ای بزرگتر و بدون حفاظت های فیزیکی باشد.

۶۰ راس مارال دستاورد طرح احیا

مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی روز سه شنبه در این خصوص به ایرنا گفت: اکنون در مرحله رهاسازی مارال قرار داریم و در حدود یک ماه آینده این مرحله انجام و طرح تکمیل می شود.

محمدحسین حسن زاده اظهار کرد: پنج تا دوازده راس مارال در ابتدای طرح وجود داشت اکنون این تعداد به ۶۰ راس رسیده است که ۵۰ راس آن رهاسازی و بقیه به عنوان گله پشتیبان باقی می مانند.

وی با بیان اینکه البته گونه هایی از این گوزن به طور محدود در برخی دیگر از نقاط ایران از جمله استان گلستان زیست می کنند، گفت: پروژه احیای جمعیت مارال در ارسباران، یکی از قدیمی‌ترین و مستمرترین برنامه‌های حفاظتی کشور است که حدود سه دهه پیش با هدف بازگرداندن این گونه ارزشمند به زیستگاه تاریخی خود آغاز شد.

وی توضیح داد: در طول این سال‌ها، با بهره‌گیری از اصول علمی مدیریت جمعیت، نسبت به تقویت جمعیت پایه، ورود افراد جدید، مدیریت جفت‌گیری و حفظ پویایی و تنوع ژنتیکی اقدام شده است تا جمعیتی سالم، پایدار و دارای قابلیت بقا برای ورود به طبیعت شکل گیرد.

حسن زاده گفت: همزمان با اجرای این برنامه، جمعیت‌های پشتیبان نیز تقویت شدند تا با کاهش ریسک‌های مدیریتی، پشتوانه مناسبی برای استمرار پروژه فراهم شود، این اقدامات موجب شد فاز نخست پروژه، یعنی ایجاد و تثبیت یک جمعیت مناسب از نظر ژنتیکی و جمعیتی، با موفقیت به انجام برسد.

هدف طرح احیا، استقرار جمعیت خودپایدار، دارای توان تولیدمثل و همزیست با جوامع محلی در ارسباران است

هادی مردمی رئیس اداره حفاظت از حیات وحش اداره کل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی نیز در گفت و گو با ایرنا و ادامه توضیح اجرای طرح یاد شده اظهار کرد: پس از فاز نخست به‌منظور افزایش توان بقا و کاهش وابستگی حیوانات به شرایط نیمه‌ اسارت، جمعیت مارال موجود در فنس طبیعی ۱۸۰ هکتاری آینالو وارد مرحله بازوحشی‌سازی شد، این محدوده با برخورداری از پوشش گیاهی طبیعی و حضور گونه‌های شاخص گوشتخوار از جمله خرس قهوه‌ای، گرگ، سیاه‌گوش و سایر گوشتخواران، شرایطی نزدیک به زیستگاه طبیعی را فراهم کرده است.

وی گفت: حضور این گونه‌ها موجب شده مارال‌ها با مخاطرات طبیعی و فشارهای اکولوژیکی محیط آشنا شوند و رفتارهای طبیعی خود را بازیابند، با توجه به اینکه مارال به‌عنوان یک گونه علف‌خوار، بخش مهمی از زنجیره غذایی اکوسیستم را تشکیل داده و به‌طور طبیعی طعمه گوشتخواران بزرگ محسوب می‌شود، مواجهه با این شرایط نقش مهمی در افزایش آمادگی رفتاری و بقا پس از رهاسازی داشته است.

مردمی افزود: بر اساس ارزیابی‌های میدانی و نظرات کارشناسان سازمان حفاظت محیط زیست و اعضای هیأت علمی دانشگاه تربیت مدرس، اهداف فاز بازوحشی‌سازی به میزان قابل قبولی محقق شده و جمعیت موجود از نظر وضعیت جسمانی، رفتاری و ساختار جمعیتی، در شرایط مطلوب برای ورود به مرحله رهاسازی قرار دارد.

وی ادامه داد: از سوی دیگر، موضوع رهاسازی مارال‌ها در سال‌های گذشته همواره به‌عنوان مرحله نهایی پروژه مورد تأکید بوده و مطالعات لازم در این زمینه به‌صورت مستمر انجام شده است، اکنون با تکمیل ظرفیت برد فنس ۱۸۰ هکتاری، ادامه نگهداری جمعیت در این محدوده علاوه بر ایجاد محدودیت‌های مدیریتی، می‌تواند بر پویایی طبیعی جمعیت نیز اثرگذار باشد.

وی اظهار کرد: ازاین‌رو، اجرای فاز رهاسازی نه‌تنها یک انتخاب، بلکه ضرورتی مدیریتی و حفاظتی محسوب می‌شود، بر این اساس با همکاری دانشگاه تربیت مدرس، بهره‌گیری از تجربیات پروژه‌های مشابه، مشارکت کارشناسان سازمان حفاظت محیط زیست و تأکید معاونت محیط طبیعی و تنوع زیستی سازمان، پروپوزال اجرایی پروژه تدوین و تمامی ابعاد فنی شامل زمان‌بندی، الزامات اجرایی، پایش پس از رهاسازی، برآورد هزینه‌ها، مدیریت ریسک و برنامه حفاظت مشارکتی مورد بررسی قرار گرفته است.

رئیس اداره حفاظت از حیات وحش اداره کل حفاظت از محیط زیست آذربایجان شرقی گفت: این پروژه صرف به رهاسازی چند رأس مارال محدود نمی‌شود؛ بلکه آغاز مرحله‌ای نوین در مدیریت حفاظتی گونه است که موفقیت آن به پایش علمی مستمر، حفاظت مؤثر و مشارکت فعال جوامع محلی و ذی‌نفعان وابسته خواهد بود، تحقق این مرحله می‌تواند پس از حدود ۳۰ سال تلاش مستمر، نقطه عطفی در احیای جمعیت مارال در جنگل‌های ارسباران و الگویی برای برنامه‌های مشابه بازگردانی گونه‌های شاخص در کشور و منطقه باشد.

رهاسازی، پایان پروژه نیست؛ بلکه آغاز مرحله‌ای است که اتفاقاً از همه مراحل قبل حساس‌تر است، اگر پس از رهاسازی نتوانیم از جمعیت ایجادشده به‌درستی حفاظت کنیم، بخش زیادی از تلاش‌های سه دهه گذشته با خطر مواجه خواهد شد.

مردمی اظهار کرد: رهاسازی، پایان پروژه نیست؛ بلکه آغاز مرحله‌ای است که اتفاقاً از همه مراحل قبل حساس‌تر است، اگر پس از رهاسازی نتوانیم از جمعیت ایجادشده به‌درستی حفاظت کنیم، بخش زیادی از تلاش‌های سه دهه گذشته با خطر مواجه خواهد شد.

وی ادامه داد: به همین دلیل، از همان ابتدای برنامه‌ریزی برای رهاسازی، موضوع حفاظت مشارکتی را به‌عنوان یکی از ارکان اصلی پروژه در نظر گرفتیم، واقعیت این است که هیچ دستگاه اجرایی، به‌تنهایی قادر به حفاظت مؤثر از یک جمعیت آزادشده در طبیعت نیست.

وی گفت: موفقیت این پروژه زمانی تضمین می‌شود که محیط‌بانان، جوامع محلی، دوستداران طبیعت، دانشگاه‌ها، تشکل‌های مردم‌نهاد و داوطلبان، همگی در کنار یکدیگر قرار گیرند، بر همین اساس، تشکیل شبکه داوطلبان حفاظت از مارال، برگزاری نشست‌های تخصصی، آموزش علاقه‌مندان، استفاده از ظرفیت جوامع محلی و توسعه ارتباط با دانشگاه‌ها، به‌ عنوان بخشی از برنامه اجرایی پروژه تعریف شده است.

وی یادآور شد: هدف این نیست که مردم صرف ناظر اجرای پروژه باشند؛ هدف این است که خود را بخشی از آن بدانند و در موفقیت آن نقش داشته باشند، در کنار این موضوع، پایش علمی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد، استفاده از گردنبندهای ردیاب، دوربین‌های تله‌ای و پایش میدانی این امکان را فراهم می‌کند که وضعیت مارال‌ها پس از رهاسازی به‌صورت مستمر ارزیابی شود و تصمیمات مدیریتی بر اساس داده‌های واقعی اتخاذ شود.

وی بیان کرد: در نهایت، موفقیت این پروژه را نباید تنها با تعداد مارال‌های رهاشده سنجید، هدف نهایی، استقرار یک جمعیت خودپایدار، دارای توان تولیدمثل و همزیست با جوامع محلی در زیستگاه تاریخی ارسباران است، اگر به این نقطه برسیم، می‌توان گفت پروژه به هدف واقعی خود رسیده است.

به گزارش ایرنا، مارال با نام علم علمی Cervus elaphus Maral یکی از بزرگترین انواع گوزن و بزرگترین گونه گوزن در ایران است، جنگل‌های ارسباران (قره داغ) یک منطقه حفاظتی است و در سال ۱۳۵۴ از سوی یونسکو به ثبت رسیده است.

اداره کل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی به عنوان متولی اصلی طرح احیای نسل مارال در ارسباران مطالعات اولیه آن را در سال ۱۳۷۰ آغاز کرد و این مرحله تا بیش از یک دهه به طول انجامید تا با فراهم سازی زمینه ها و تمهیدات لازم، مرحله اجرایی آن آغاز شود که برای نخستین بار در سال ۱۳۷۴ طرح احیا با پنج راس مارال کلید خورد.

بر اساس نظرات کارشناسان و صاحب نظران حیات وحش فضای مورد نیاز برای یک راس مارال در محیط طبیعی بیش از ۱۵ هکتار است که این معیار در منطقه حفاظتی ارسباران برای اجرای فاز دوم احیا برای تعداد ۱۲ راس مارال مهیا شد که با توجه به افزایش جمعیت این گونه ، زمینه های لازم و کافی برای رهاسازی آنها در طبیعت فراهم شده است.

به گزارش ایرنا، کارشناسان زیست‌محیطی جهان، جنگل‌های ارسباران را به دلیل داشتن ۷۸۵ گونه گیاهی و ۱۷۰ گونه درختی، شامل ۴۲ تیپ مرتعی و ۱۴۳ واحد جنگلی در زمره یکی از مناطق با ارزش ژنتیکی جهان شناخته‌اند.

نسل گوزن مارال به عنوان یکی از زیباترین گونه‌های جانوری ایران از ۸۰ سال پیش در جنگل‌های ارسباران منقرض شده بود ولی اکنون به طور پراکنده از طریق جوامع محلی و گردشگران در منطقه دیده شده است.