اصل 15 قانون اساسی، چرایی بی توجهی به حقوق زبانی اقوام!

گلبرگ تبریز.طاهره اشرفیان. در دنیای امروز، بسیاری از کشورها با چالش‌های فرهنگی و زبانی روبه‌رو هستند و تلاش می‌کنند تا به تنوع‌های قومی و زبانی خود احترام بگذارند. سیاست‌های چندفرهنگی و چندزبانی در جوامع با تنوع قومی و زبانی بالا، به‌عنوان یک اصل پذیرفته‌شده، به تقویت هویت‌های فرهنگی مختلف و انسجام اجتماعی کمک می‌کند.
به عنوان مثال، کانادا یکی از کشورهایی است که با اجرای سیاست‌های چندفرهنگی و چندزبانی توانسته است به تنوع زبانی و فرهنگی خود احترام بگذارد و از این تنوع به‌عنوان یک فرصت برای تقویت هویت ملی و اجتماعی خود استفاده کند. در کانادا، زبان‌های انگلیسی و فرانسه به‌عنوان زبان‌های رسمی کشور شناخته می‌شوند و حقوق زبانی اقوام مختلف نیز به رسمیت شناخته شده است.
ایران، با توجه به تنوع قومیتی و فرهنگی خود از جمله ترک‌ها، بلوچ‌ها، عرب‌ها و دیگر اقوام، پتانسیل زیادی برای استفاده از چنین سیاست‌هایی دارد تا این تنوع را به فرصتی برای تقویت هویت ملی تبدیل کند.

یکی از راهکارهای مطرح برای احترام به این تنوع فرهنگی، تدریس زبان‌های مادری در مدارس است. این سیاست که در بسیاری از کشورهای دیگر به‌عنوان روشی مؤثر برای حفظ هویت‌های فرهنگی اقوام به کار گرفته شده، می‌تواند در ایران نیز به تقویت هویت ملی و نزدیکی بیشتر اقوام کمک کند.

تصمیم مجلس: مخالفت با طرح تدریس زبان‌های مادری

مجلس شورای اسلامی با کلیات طرح تدریس زبان‌های قومی و محلی در مدارس مخالفت کرد. این طرح با ۱۰۴ رای موافق، ۱۳۰ رای مخالف و پنج رای ممتنع به تصویب نرسید. برخی نمایندگان مجلس و مسئولان دولتی دلایلی همچون نگرانی از تهدید یکپارچگی ملی و ضرورت تقویت زبان فارسی به‌عنوان زبان رسمی کشور را مطرح کردند. اما باید توجه داشت که این مخالفت ممکن است پیامدهای جدی برای همبستگی اجتماعی و اعتماد عمومی به همراه داشته باشد.

اصل پانزدهم قانون اساسی: جایگاه زبان‌های قومی و محلی

طبق اصل پانزدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، «زبان فارسی زبان رسمی و مشترک کشور است و تدریس ادبیات و زبان‌های محلی در مدارس در کنار زبان فارسی مجاز است». این اصل به‌صراحت به حقوق فرهنگی و زبانی اقوام ایرانی تأکید دارد و به رسمیت شناختن زبان‌های قومی و محلی در کنار زبان فارسی را مجاز می‌داند. با این حال، ۴۶ سال پس از انقلاب، هنوز این اصل به‌طور کامل در نظام آموزشی کشور اجرایی نشده و در بسیاری از مناطق ایران، تدریس زبان‌های مادری در مدارس به‌طور منسجم و رسمی پیاده‌سازی نمی‌شود.

این عدم اجرای کامل اصل پانزدهم، به‌ویژه در استان‌های مرزی، موجب شکاف‌های فرهنگی و اجتماعی شده و ممکن است احساس بی‌عدالتی و بیگانگی را در میان اقوام مختلف برانگیزد. همچنین، این امر می‌تواند به کاهش اعتماد عمومی و دلسردی از سیاست‌ها و رویکردهای دولتی منجر شود.

تفکرات ایرانشهری: موانع تفکری و فرهنگی

یکی از دلایل اصلی مخالفت با طرح تدریس زبان‌های مادری، تفکر غالب ایرانشهری است که در بسیاری از نهادهای دولتی و فرهنگی حاکم است. این نگرش معتقد است که زبان فارسی باید تنها زبان رسمی و آموزشی کشور باقی بماند و استفاده از زبان‌های دیگر می‌تواند تهدیدی برای یکپارچگی ملی به‌وجود آورد. در حقیقت، این تفکر به‌طور ناخودآگاه تنوع زبانی را تهدیدی برای هویت ملی می‌داند.

این نگرش، با نادیده گرفتن تنوع فرهنگی و قومی ایران، به‌طور غیرمستقیم باعث تضعیف هویت‌های قومی و فرهنگی می‌شود و نمی‌تواند نیازهای واقعی اقوام مختلف را در نظر بگیرد. در حالی که کشورهای موفق در زمینه مدیریت تنوع زبانی نشان داده‌اند که احترام به زبان‌های اقلیتی نه تنها موجب تفرقه نمی‌شود، بلکه به تقویت همبستگی و انسجام اجتماعی نیز کمک می‌کند.

عواقب عدم تصویب طرح

عدم تصویب طرح تدریس زبان‌های مادری می‌تواند عواقب جدی برای همبستگی ملی به‌دنبال داشته باشد. نادیده گرفتن خواسته‌ها و حقوق فرهنگی و زبانی اقوام ممکن است باعث احساس تبعیض و بی‌عدالتی در میان اقوام مختلف ایران شود. در چنین شرایطی، دولت ممکن است با نارضایتی‌هایی روبه‌رو شود که این امر به کاهش اعتماد عمومی به نهادهای حکومتی منجر خواهد شد.

همچنین، ادامه‌ی این وضعیت می‌تواند به تقویت تفکرات جدایی‌طلبانه در برخی اقوام منجر شود. در حالی که تدریس زبان‌های مادری می‌تواند به تقویت همبستگی ملی کمک کند، عدم توجه به آن ممکن است به تضعیف پیوندهای اجتماعی و افزایش تمایلات جدایی‌طلبانه منجر گردد.

اگرچه مخالفت مجلس با طرح تدریس زبان‌های مادری به‌عنوان یک عقب‌نشینی در زمینه سیاست‌های فرهنگی و آموزشی کشور دیده می‌شود، باید توجه داشت که حفظ هویت فرهنگی و زبانی اقوام ایران باید در اولویت قرار گیرد. برای ایجاد جامعه‌ای همبسته و یکپارچه، ضروری است که به نیازهای فرهنگی و زبانی اقوام مختلف توجه شود و اقدامات لازم برای اجرای سیاست‌های چندزبانی در مدارس صورت گیرد. ایران می‌تواند با توجه به تجربیات جهانی و احترام به تنوع زبانی خود، نه‌تنها به تقویت هویت ملی کمک کند، بلکه در سطح بین‌المللی نیز به‌عنوان الگویی در زمینه حفظ زبان‌های اقلیتی شناخته شود.