بودجه ریزی پیشگیرانه؛ گامی کلیدی در راستای تاب‌آوری در برابر بحران

گلبرگ تبریز. ●دکتر هانیه یوسفی شهیر- پژوهشگر حوزه شهری. شهر تبریز به دلیل موقعیت لرزه‌خیزی بالا و وجود گسل تبریز، یکی از مناطق پرخطر کشورمان به شمار می‌رود. این گسل توانایی ایجاد زلزله‌هایی با بزرگی بیش از ۷ ریشتر را دارد و در گذشته خسارات سنگینی به شهر وارد کرده است.

همچنین، بافت فرسوده شهری، عدم رعایت استانداردهای مقاوم‌سازی در ساختمان‌ها، نبود سیستم هشدار سریع زلزله و محدودیت زیرساخت‌های امداد و نجات، بر چالش‌های مدیریت بحران در این کلان‌شهر افزوده است. با توجه به اهمیت پیشگیری از بحران‌ها، تبصره «۱۱» لایحه بودجه مرکز پژوهش‌های مجلس در خصوص حوادث و بحران‌ها، که بر تأمین اعتبار در بخش‌های کلیدی تأکید دارد. این تبصره، به‌ویژه با در نظر گرفتن سهم حداقل ۵ درصدی خسارات و سوانح در بودجه کشور، بر این اصل تأکید دارد که هزینه‌کرد در پیشگیری به مراتب مؤثرتر و اقتصادی‌تر از بازسازی پس از وقوع بحران است.

بند «پ» این تبصره بودجه‌ای را برای پرداخت حق بیمه پایه حوادث طبیعی به مالکان کم‌توان اختصاص داده است که گامی مؤثر در راستای افزایش تاب‌آوری اقشار آسیب‌پذیر جامعه به شمار می‌آید. علاوه بر این، توجه به زیرساخت‌های حیاتی نظیر شبکه‌های آب، برق، و حمل‌ونقل، در کاهش آسیب‌پذیری شهرها نقش کلیدی دارد.
در راستای پاسخ به این چالش ها، بررسی‌های اولیه در مورد لایحه بودجه پیشنهادی سال ۱۴۰۴ شهرداری تبریز در بخش ایمنی، مدیریت بحران و ارتقای تاب‌آوری شهری حاکی از آن است که اعتبارات پیش‌بینی‌شده برای این حوزه همچنان نیازمند تقویت به نظر می‌رسند. مقایسه این لایحه، با بودجه مصوب سال ۱۴۰۳ نشان‌دهنده تغییرات محدود در برخی از ردیف‌های مرتبط با مدیریت بحران است.

در برخی مناطق دهگانه تبریز، بخش عمده بودجه به نگهداری پایگاه‌های مدیریت بحران اختصاص یافته و به نظر می‌رسد که منابع موجود برای اجرای طرح‌های مطالعاتی و اقدامات پیشگیرانه کافی نباشد. در دیگر مناطق نیز کاهش اعتبارات تخصیصی به تجهیزات آتش‌نشانی و ایستگاه‌های امداد و نجات مشاهده می‌شود که این موضوع می‌تواند امکان برنامه‌ریزی جامع برای مدیریت ریسک را محدود کند.

هرچند در معدود مواردی در برخی مناطق، شاهد افزایش بودجه هستیم، اما این افزایش به نظر نمی‌رسد که برای تکمیل تجهیزات مورد نیاز و تحقق اهداف تاب‌آوری شهری و کاهش خطرپذیری در مناطق آسیب‌پذیر کافی باشد؛ از جمله پیشنهادات قابل اجرا در این راستا، تخصیص منابع به طرح‌هایی نظیر مقاوم‌سازی ساختمان‌های عمومی، مدارس و بیمارستان‌ها، ایجاد سیستم‌های هشدار سریع زلزله، بهبود زیرساخت‌های حیاتی مانند شبکه‌های برق و آب، و احداث پارک‌های امن شهری است.

همچنین، انجام مطالعات جامع برای شناسایی نقاط پرخطر و ارتقای زیرساخت‌های مدیریت بحران در سطح محلی، می‌تواند به شکل قابل‌توجهی از آسیب‌های ناشی از بحران‌ها بکاهد، علاوه بر این، توجه به تبصره‌های مرتبط در قوانین بودجه کشور که بر اهمیت پیشگیری از بحران تأکید دارند، می‌تواند به‌عنوان چارچوبی راهبردی برای شهرداری‌ها عمل کند. به‌طور مثال، تأمین اعتبار برای اجرای طرح‌های پیشگیرانه و اختصاص منابع به پروژه‌های پدافند غیرعامل، اقدامی اساسی در مسیر کاهش خطرپذیری است.

به‌عنوان نکته پایانی، توجه به این نکته ضروری به نظر می رسد که سرمایه‌گذاری هدفمند در مدیریت بحران و پیشگیری، نه‌تنها اقدامی اقتصادی و مؤثر است، بلکه از منظر توسعه پایدار، ضرورتی انکارناپذیر به شمار می‌رود. تمرکز بر این امر می‌تواند زمینه‌ساز افزایش اعتماد عمومی به مدیریت شهری و ارتقای سطح ایمنی و تاب‌آوری در برابر بحران‌ها باشد.
●عضو کمیته مدیریت شهری خانه توسعه آذربایجان
منابع:
۱- مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (1403)، “گزارش بررسی لایحه بودجه سال ۱۴۰۴”
۲- سازمان برنامه و بودجه کشور (۱۴۰۱)، “برنامه‌ریزی شهری برای کاهش خطر زلزله”
۳- سازمان مدیریت بحران کشور (۱۴۰۰)، “ارزیابی آمادگی شهرهای ایران در برابر زلزله”
۴- سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور (۱۳۹۹)، “آسیب‌پذیری ساختاری شهر تبریز”
۵- مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی (۱۳۹۸)، “بررسی آسیب‌پذیری ساختمان‌ها در برابر زلزله در کلان‌شهرهای ایران”